Bišida z Petrom Trochanovskym, bardom poezii lemkivskoj...

Aj jak Petro Murianka, mal jem tyž sčesťja byvaty po sonečnij straňi Beskida (v Prjašovi, v Kamjunci) na avtorskych cy navpil-avtorskych stričach, de jem predstavlav svoju tworčisť. Byvaly, byvajut – ne lem v Krenycy, ale i v mene lično, doma – Rusyny. Isčy pred Vašov aksamitnov revolucijov, koj my už sja „zrevolicjonizuvaly” (od 7 aprila 1989 dijalo Stovarišynja Lemkiv) odvyďily nas o. František Krajňjak z kompanijov. Interesuvaly sja, jakym to sposobom my pidnesly holovy. Prynesly nam peršy pereklady bohoslužebnych knyh na rusynčynu, jaky (čytanja „Apostola”) takoj doraz vvely my, v našij pravoslavnij svjatyni (na paradoks, były ony zignoruvany v „bratňij” grekokatolyckij cerkvy v Krenycy, de – jak i wsjady v Polsku – nepoďilno panuje „zahalnozrozumila mova”.

Okrem svojich tvoriv, jak povidate – jak Petro Murianka – predstavyly ste nam pereklady zo slavjankych literatur. Začuduvalo nas, že preložyly ste do rusynčyny tak velkyj tekst jak „Matuš z Trenčina” Ľudovita Štura. Jak davno sja zaoberate perekladamy?
Mož rečy – od vše. Žartuju. Ale od barz davna fascinuvaly nja pereklady, iscy tovdy, koj malo znal jem našu literaturu. Mal jem v sobi velku žaždu dvyhnuty nasu prostu chlopsku besidu do vysočyn, daty ij roveň svita. Na moju radisť dočekaly my i svoho času. Odkoly vvely my ridnyj jazyk do škil, odkoly sam začal jem ho včyty vo školach, pereklady były už ne lem fascynacijov, a – podla mene – konečnosťjov. Naša literatura, ne stydajme sja toho povisty, ne je velyka. Hej, možeme soj toto, aj treba, v sercjoch trymaty – velyka, bo svoja, ale realii svita sut dakus tverdšy. Molodomu, osvičenomu pokoliňju malo je Duchnovyča, Pavlovyča (dajme na to, Starovskoho uż treba perekladaty – aj perekladam). Sucasnych našych tworciv po oboch stranach Beskida porachuje na paľcoch, može i jednoj ruky. Ostatňi to lem pysmaky, nyjaka literatura. Z druhoj strany, aj vo poľskych cy slovenskych, v každych školach velyka literatura svita je konečna poznaniu. Ťišu šja že mam w sobi, v toj dobi potreby, aj wnutrišňju pasiju blyžyty ju našij besidi, a tym i pidnosyty totu že besidu do jazyka, do dobroho – mam naďiju – jazyka. Na dnes mam už poza 200 pereklaďiv z vekšyny slavjanskych (ja zavoroženyj slavjanofil) literatur. Časom je to nevelykyj stysok, ale ne raz –velyka poema.

Dostalo ša vam publičnoj pochvaly za perfektňi vypracuvanyj variant lemkiwskoho jazyka od jazykoznavca prof. Doruľu. Jak pryklad, jak ša to ne mat robyti, pokazal na bidu variantu rusynskoho jazyka na Slovensku. Existuje snaha spoločnoho rusynskoho jazykovoho koine pro cilyj karpatskyj region. Ale za posľidňi roky ne vydno ani za nichoť zbližiňja lemkivkoj jazykovoj normy z jazykov normov na Slovensku, kotry majut byti, naturalňi, ku sobi najblyže. A pryťim za megalomanskov snahov jednotnoho koine a jazykovov normov na Slovensku stojat toty samy ľjude...
To dakus trudne zvidaňja, a iščy trudniša odpoviď. Poneže – jak povidal velykyj polskyj poeta žydovskoho pochodžynja Julian Tuwim – ja ne jazykoznavec, lem znavec jazyka - ne chotil bym vchodyty v domeny Vašych „jazykovedcov”, ta toto što stalo šja na Slovensku v preďili kodyfikaciji, ne ľubylo šja mi od počatku, a z daľšyma „usoversenstvovaňijamy” ne lubyt sja mi štoraz barže. Vo mi od davna sidyla sprava koine, ale ju mož buduvaty tam de mož – tam de je zapravdy blyzkyj sobi jazykovyj areal. Vťišyl jem sja koj – o čym jem vyzše spomynal – wydil jem peršy Vašy pereklady Švjatoho Pysma do rusynčyny. Vťišyl jem šja, dajme na to, zapysom časoslovnych form mynuloho casu (chodyl, robyl, ). Tak i my vvely v našym pravopysi – zato že tak było vše (poza korotkym periodom ukrainizaciji; v nas ona tiž dakus sja poznačyla) i zato, žeby byty blyže Vas. Štoz z toho, koj uz v druhij redakciji popravleno toto, za jazykovedcamy, na „chodyv ”, „robyv” ”,. To lem maleňkyj pryklad. A holovno – koine, bodaj z namy, było možlyvym, keď by v Vas do kodyfikaciji vzjato holovnyj jazykovyj areal rusynčyny Slovenska, to je od Laborcja na zapad. Pobidyla, za žal menšyna (povidaty – za namy je iščy velyka Podkarpatska Rus’ to smišne, bo tam davno „ďilo bulo polahodzene” i nygda uz ne bude inakše; na koine i na jakunebud, bodaj kulturovu Rusyňiju maly šansu lem my, Rusnaky Prjašivsčyny i Lemkovyny, ale zbabraly my spravu). I dnes Murianka sučasnu tvorčost musyt perekladaty (klanjat sia tu samoperse poezija) z rusynčyny… do rusynčyny. Inakše, pro akcent, ne dast sja ju v nas čytaty, choc lehko, mylo, z ľjuboviju čytati šja Pavlovyča.

Vecej raz sme bišiduvali na temat narodnoho usvidomliňja u Rusyňiv na Slovensku a Lemkiv v Poľsku. Furt nam vyšlo, že u Lemkiv bje serce micňiše za svojim. Čim to je? Može Akcija Visla Vas nakonec posylyla? Može vydyte pryklad u Poljakiv, jaky naisto narodňišy jak Slovaky, može cerkov u Vas (greckokatolycka i pravoslavna) jest tym katalyzatorom narodnoj hordosti...
To smutnyj paradoks, ale vo Akciji Visla zapravdy dekotry vydiat impuls našoj tverdosty. Hvarjat – Žydy tiž šja duchovno utverdyly vo vavilonskij nevoli. Ale ne mož zabyvaty, ze Lemky pišly najskorše doperedu sposered wšytkych karpatskych Rusyniv. Už pered I.svitovov vojnov maly svij časopys „Lemko”. Ne jakysyj tam „rusynskopodobnyj”, a rusynskij, lemkivskij. V korotkyj, trudnyj medževojennyj čas tiž robyly ne dla „rusynskopodobnosty”, a rusynskosty. I trudno tu rečy – cy akuratno bez Akcyji Visla (żeby ju ďjably vzjaly!) były by my mjakšy. Što do cerkvy (v nas, jak povil jem peredše, mož rachuvaty lem na pravoslavnu), pomohla nam ona barz, pomohla najbarže perežyty trudnyj period. Cerkov to misce de hodny my, i posered navekšych stychij, schodyty sja, byty wraz, byty sobow. Svoje slovo, tyž i pysane, kirylycov, i lem kirylycov – v cerkvy a i doma to je svjatist, to symvol. Svit vzial nam velo, ale vzjaty toho – hejby serce wziaty – sja mu iščy ne povelo..

A može všytko vychodyt lem z rodyny... Vašy četvero ďiti aktyvno berut učasť v lemkivskim ruchu (špivajut, hrajut na hudobnych instrumentoch, starajut sa o svižy spravy na webi i pod.)
W mojij rodyni wšytko vychodyt lem z rodyny, v susidovij rodyni tiž wšytko vychodyt lem z rodyny. I tak – wšytko što vychodyt z nas, kied vychodyt, ostaje v nas. Jak soj postelyš, tak sja vyspyš. Choč precia i w najmjakšym zaholovku trafyt šja tverde pirko.

Naš informačnyj sajt (www.rusyn.sk) za korotko bude už mal pjať rokiv roboty za sobov. Jak možu posmotriti dozadu, tak bars malo informaciji distavame akurat z Lemkowyny. Či možeme totu situacyju dajak principialňi popravyti.
A toto zvidanja uz ne do mene. Staryj, syvyj Murianka v odnesiniu do kompjutera znaje lem de postavyty palec kied pyse stysok, reportaz, perekladat. Incy, mudrijšy sprawy musiat robyty naslidnyky. Taka uz koľaj našoho istnuvaňia. Ne lem pid rusynskym nebom.

Ďjakuju za bišidu.
janlypynskyj