Dnes, 24.apriľa, 212 rokovyny ot dňa roždeňa Aleksandra Duchnovyča

 

ДНЕСЬ, 24 АПРІЛЯ, 212 РОКОВИНЫ ОТ ДНЯ РОЖДЕНЯ АЛЕКСАНДЕРА ДУХНОВИЧА

 

Александер Духнович родив ся 24 апреля 1803 рока у селі Тополя, близь Сніны. Родителями го были уніатськый сященник Василь Духнович и Марія Гербер. За сімейным пересказом, якый Александеру Духновичу в дванадцятиручному віци розказав його дідо, йих руд мав руськоє похоженя. Дідо повідав Александеру, што йих предок походив из Москвы и писав ся Черкаський. Вун быв єдным из руководителюв Стрілецького бунта, по придушеньови котрого йому вдало ся втікнути из дакулькома цімборами, межи якыма были Гербер и Брилла. Через Польшу вун одправив ся в Мадярщину, де поселив ся в селі Тополя пуд Буковськыма горами, назвавши ся Духновичом. Там вун став кантором тутешньоі деревняноі церьковли, а пуздніше быв заміченый місныма сященниками, які убідили го женити ся и стати иєрейом. Взявши у жоны дочку єдного из сященникув, направив ся в Мукачовський монастирь Мукачовськоі єпархиі, де быв посяченый у иєреі и дустав парафию в селі Тополя, яка переходила до нащадкув го.

 

По родженю сына Духновичі перебрали ся в село Стакчин, де Александер провюг своє дітство. Кроме нього в фамилиі быв ищи єден сын и чотыри дочкы. У шість рокув Александер зачав вчити ся грамоті, первым його вчительом став вуйко, Митро Гербер, што вчив го из букваря, псалтиря и часослова. Александер Духнович быв старанным школашом, и ошколованя доставляло му велику радусть.

 

У девять рокув Александер Духнович продовжыв ошколованя в Ужгородськуй школі, на мадярськум языкови. Юный Духнович поддавав ся сміхованям и збыткованям, бо нефайно говорив по-мадярськы. Айбо май пуздно вун навчив ся языка так, што говорив ним не гурше ги на свому русинському языкови. Кончивши ошколованя в Ужгороді в 1823 рокови, вун ищи два рокы учив ся в гимназиі в Кошицях. Выдти вун быв переведеный в Ужгородську єпархіальну семінарию, де вывчав богословя до 1827рока.

 

По конченю семінариі быв высяченый на сященника и за пропозицийов єпископа Г.Тарковича направленый до Пряшовськоі консисториі, де вступив на службу в єпархіальну канцелярию, пуд начальство секретаря и єпархіального нотаріуса Василя Поповича, якый май пуздно став Мукачовським єпископом. В 1830 рокови, не порозумівши ся из єпископом Тарковичом, што мав тяжкый характер, Духнович лишив службу в Пряшові й перебрав ся в Ужгород, де ся устройив домашньым учительом сына поджупана Ужгородськой столиці Стефана Петрова. Айбо жытя в домови сього великосвітського чиновника обтяжовало Духновича, и через два рокы вун рішив вернути ся на службу в канцелярию. А вже в 1833 рокови його назначили парохом у село Хмелева (товды Комлоша або Комлошпатак), слідуючого рока вун быв переведеный в село Біловежа близь Бардейова. В 1838 р. А. Духновича призначили нотаріусом Ужгородськоі консисториі Мукачовськоі єпархиі, де вун дустав доступ до многых бібліотек, в якых містило ся много літературы руськым языко. Захопленя читанням стало му стимулом до писательськоі діятельности. Духнович заняв ся изгляданям историі рудного края, богословя, драматургійов, исторійов права, педагогійов, став складати стихы. У 1843 рокови А.Духнович быв назначеный каноніком в Пряшіовський собор, де и служив до свойи смерти. У 1848 рокови вун быв назначеный благочинным у Пряшові.

 

На старость у Духновича почала розвиватися водянка, и вун сім місяцюв пролежав у постели. 

18 (30) марта 1865 рока Александер Духнович умер, причастивши ся перед смертьов из рук єпископа Йосифа Гаганця.

 

Літературно-просвітительська діятельность Духновича

 

Вчиняти літературні тексты А.Духнович зачав у 1928 рокови на мадярськум и латинськум языках. Айбо одколи вун зорієнтовав ся на Росию, то став писати «язычійом». 

А.Духнович пройняв ся идеями ошколованя селян путьом шыреня руського літературного языка, котрый раховав общым добытком всього руського народу, ги в Російськуй империі, так и в «Карпатськуй Русі». 

Літературна діятельность на рудному языкови у Духновича зачала ся в період його руководства приходом в Біловежи. Там вун зачав изглядати церковнословянськый и російськый языкы, збирати народні пісні.

В 1847 А.Духнович издав свою перву книжку — карпаторуськый букварь «Книжица читалная для начинающых».

А.Духнович основав 1850 р. у Пряшові «Литературное заведение», навколо котрого обєденили ся товдышні літературні силы, выдав дакулько альманахув и календарюв, учебнык из землеписа, «Историю Пряшовской епархии» (Петроград, 1877), «Истинную историю карпато-росов» (Москва, 1914), быв організатором и выдавцьом періодикы.

Выдавав А.Духнович руськым языком новинку «Церковная газета» (1856–1857, Пешт), из 1858 р. — «Церковный Вестник для русинов Австрийской державы». Перва русинська новинка на Пудкарпатю (печатала ся язычієм) — «Світ» (1867–1871), айбо до йиі выхода Духнович не дожыв.

А. Духнович — автор многых стихув, двох пьєс «Добродетель превышает богатство» (1850), «Головний тарабанщик» (1863). Своі статі и стихы печатав у «Зорі Галицькой» (Львів), «Віснику» (Відень), «Церковной газеті» (Будапешт), «Слові» (Львів). Всьо, што написав народным языком, є май файным у його творчеському наслідстві (поезиі «Вручаніє», «Піснь простонародна», «Голос радості», «Піснь земледільця весною», «Мирослав у Будині», «Жизнь русина», «Руський марш», «Послідняя моя піснь», творы про дітий — «О ділах школьськых», «О спровованию дітей в школі», «Надгробноє вепру», «Жаба», «Муха» та чисел. др.). 

У булшости поетичеськых творув А.Духнович хосновав коломыйковый стих. Народный язык шыроко хоснованый у його пьєсах.

В 1862 А.Духнович основав у Пряшові «Общество св. Йоанна Хрестителя».

Тко знає, кулько префайных творчеськых робот вчинив бы сесь великый чоловік, кулько худобных русинськых дітвакув вывюг бы в люди, кибы смерть 30 марта 1865 рока не забрала го.

Вічна му памнять!

Юрий Шипович