Moja Lemkovina. Michał Szymko o výstave „Formy prítomnosti“ [ROZHOVOR]

Multiplikácie na Warholových obrazoch sú vplyvom jeho hlboko religióznej matky a ňou rozdávaných svätých obrázkov. Niekoľko prác majstra vedľa ikon Nowosielského či umenia Fedaka visí na fascinujúcej výstave venovanej Lemkom/karpatským Rusínom, ktorým kurátor Michał Szymko prinavracia pamäť.

Maja Chitro

text po poľsky, orginál článku: TU

MAJA CHITRO: Odkiaľ si? Warhol vo svojom slávnom výroku tvrdil, že pochádza odnikiaľ.**

MICHAŁ SZYMKO: Ja som tiež z tohto „odnikiaľ“. Označujem tak dedinu na poľsko-lemkovsko-slovenskom pohraničí. Pre teba je to Lemkovščyzna, región v Poľsku. Pre mňa Lemkovina – moja vlasť. Odtiaľ pochádza nápad na výstavu „Formy prítomnosti. Umenie Lemkov/karpatských Rusínov“. A začalo to formami mlčania. Szymborská písala: „Niekto tu bol a bol, a náhle zmizol a úporne ho niet.“ Ako bádateľ, akademický vyučujúci sa s tým nemôžem zmieriť. Takže expozícia sa stáva manifestom navracania hlasu Lemkom. Ako Lemkovia, karpatskí Rusíni, bývame v rámci teritória Poľska, Slovenska, Srbska, Chorvátska, Rumunska, Česka, Ukrajiny, USA, Kanady, Argentíny, Maďarska. Naše umenie je teda súčasťou dedičstva týchto štátov, ale v múzeách nevídavam lemkovský kontext. Hľa, forma mlčania.

Vylúčenie lemkovskej kultúry v poľskom vedomí je značné. Stále sa príliš málo hovorí o Akcii Visla, ku ktorej došlo v roku 1947, hoci je to jedna z najčernejších kariet v našej histórii. Silou na západné a severné územia presídlili 140-tisíc Lemkov.

Uvedomujem si kontroverznosť tohto tvrdenia, ale domnievam sa, že to bola etnická čistka. Prerušila sa kontinuita nášho bytia a identity. Odtrhli nás od našej vlasti. V lemkovskom jazyku existuje pojem „na čužyni“ – na cudzej pôde, ako sa nazývajú tie územia. Spočiatku moc povzbudzovala Lemkov k odchodu do ZSSR. Tí, ktorí zostali, dostali symbolickú hodinu, aby zbalili celý majetok a pripravili sa na vyhnanstvo. Myslím tu obzvlášť na mojich prastarých rodičov, ktorých deportovali, a na tetu Kapłończykovú, ktorá si dokonale pamätá tie časy. Rozprávala mi mnohokrát, že vo vyhnanstve jej matku napadli Poliaci – zbili ju a pokúšali sa jej vytrhnúť jazyk len preto, že hovorila s dcérou po lemkovsky. Nakoniec sa jej podarilo vrátiť do Zyndranovej, ale dom musela odkúpiť od pani Bolkovej, ktorá si ho privlastnila. Mnohí Lemkovia prežili celý život v strachu. Ostatne, jazdím s otcom po lemkovských dedinách a zapisujem tieto príbehy preto, aby formy mlčania konečne zmizli. Mám vedomie, že tieto príbehy sú ako tlejúca pahreba. Ak ich neudržíme, zhasnú navždy, a bez týchto hlasov nebudeme schopní pochopiť, kým v skutočnosti sme.

A keď začínaš hovoriť o lemkovskom umení, často zrejme počúvaš, že je to folklór. Mylné myslenie?

Mylné. O to viac, že na výstave uvidíme práce okrem iného Andyho Warhola, Epifaniusza Drowniaka, čiže Nikifora, či Jerzyho Nowosielského zostavené v nečakanom kontexte, medzi tvorcami, ktorých sa história pokúšala vymazať, ako napríklad Mykołaj Fedak. Jeho obrazy som objavil náhodou v lemkovskej dedine Olchowiec, v chyži pána Kiełbasińského. Bol som u neho na návšteve. A vedľa skrine ležal obraz podpísaný azbukou: „M. Fedak“. Kým bol tento Lemko? Táto otázka mi dlho nedala pokoj. Časom som sa dopracoval k útržkom jeho osudov: Fedakových najbližších počas vyvážania napratali do vlaku do Chersonu a akákoľvek stopa po nich zmizla. Do Olchowca potom prichádzali len jednotlivé vianočné pozdravy z Kišiňova, jediný znak, že Mykołaj žije. Začal som teda písať lokálnym inštitúciám kultúry, krok za krokom skladajúc túto históriu ako rozbitú nádobu. Po mesiaci prišla odpoveď: „Mykołaj zomrel v auguste 2024, ale stále žije jeho manželka Rita.“ Letel som teda k nej. Strávili sme tri dni v ich byte. Niekoľkokrát zdôrazňovala, že manžel do konca veril, že Lemkovia si na neho niekedy ešte spomenú. A práve preto je nazývanie tohto umenia folklórom nielen chybou, ale aj opakovaním násilia mlčania, s ktorým nesúhlasím.

Ako teda nájsť spoločný menovateľ pre tak odlišných umelcov, ako Warhol či Fedak, aby rozprávanie o nich plynulo svižne?

Výstava je rozdelená na tri časti a prvú z nich sme venovali pamäti. Objavuje sa tu okrem iného portrét Alexandra Duchnoviča, nášho národného buditeľa, ktorý vyslovil slávne: „Rusínom som bol, som a budem.“ Naratív vedie od histórie takých tvorcov, ako Mykołaj Fedak či Dawid Zdobylak, až po predmety z kolekcie Štátneho etnografického múzea – veci, ktoré kedysi patrili konkrétnym ľuďom. Vezmime si hoci krpce: nevieme, kto v nich chodil po Lemkovine, aké boli osudy tej osoby, čo si zapamätala a čo sa neodvážila nikomu vyrozprávať...

V popkultúre vedomosti o tradičných lemkovských krojoch v projektoch popularizuje okrem iného Zofia Chylak.

A našťastie čoraz viac týchto mien zaznieva – o svojom lemkovskom pôvode hovoria Zosia, Igor Herbut, Misia Furtak či Dorota Nieznalska, ktorej práca sa mimochodom objaví aj na výstave. Je to silný hlas, signál informujúci o tom, že my sme. Existujeme.

Pamäť je prvá časť. Aká je druhá?

Prenáša nás do Karpát, do horskej krajiny a skúsenosti prírody. Na prvý pohľad je to upokojujúci priestor, dávajúci oddych. Ale pod povrchom pulzuje rozprávanie o strate a túžbe. Tu sa po prvýkrát stretáva Nowosielski so XVII-storočnou ikonou Posledného súdu zo zbierok múzea vo Svidníku na Slovensku, ktorú sme zostavili s ikonami písanými súčasne Mirosławom Trochanowským. Čo je podstatné pre mňa ako kurátora, historika umenia a lemkovského vnútorného bádateľa, obrovský význam má fakt, že táto výstava vzniká práve v Štátnom etnografickom múzeu. Inštitúcia má vedomie povinnosti kritickej reflexie nad tým, akým spôsobom boli roky prezentované etnické menšiny. Čo viac, nebojí sa klásť otázky o vylúčení, asimilácii a mechanizmoch násilia – navracia súčasne prítomnosť tým, ktorých históriu sa pokúšali vymazať. Misiou múzea je ukazovanie kultúry menšín ako javu dynamického, živého a globálneho, vzdialeného od stereotypov ľudového umenia. „Formy prítomnosti“ majú uvedomiť, že etnografia to nie je len minulosť, ale aj súčasnosť a budúcnosť.

Prechádzame teda do sály tretej...

Ktorú som sa rozhodol nazvať Transpop – je to priestor, kde konfrontujem popkultúru s tradíciou. Visí tu Warholova práca „Marilyn Monroe“, je tu tiež 36-krát zmultiplikovaná postava Mikuláša z XVII-storočnej ikony sv. Mikuláša z Regionálneho múzea v Sanoku. Chcem ukázať, ako radikálne sa mení funkcia ikonického zobrazenia: ikona minulosti a ikona modernosti, konfrontované so sebou na jednom mieste.

Nezriedka sa v masovej kultúre spomína Warhol v kontexte jeho rusínskych koreňov.

No práve, a pritom silný vplyv mala na neho a jeho umenie matka Julia Warhola. To ona vymyslela slávny warholovský font (písmo). Takto písala každodenne, naučila sa to ešte v rakúsko-uhorskej škole, ktorú navštevovala. Mala teda nepopierateľný vplyv, hoci nepriamy, na históriu amerického umenia. Príliš ľahko nám prichádza zabúdanie na Andyho korene, jeho hlbokú vieru...

Odtiaľ tá slávna fotografia umelca s pápežom Jánom Pavlom II. urobená v apríli 1980 na Námestí sv. Petra v Ríme. Mnohí publicisti z najvplyvnejších magazínov na svete komentovali toto stretnutie ako výsledok obrátenia Warhola po uniknutí smrti z rúk Valerie Solanasovej, autorky extrémneho feministického manifestu „SCUM“, rozhorčenej nedostatkom umeleckej podpory. Bol rok 1968 a po tomto incidente Warhol už nikdy nedosiahol uspokojivú zdravotnú formu. Ale Tvoje rozprávanie rozširuje túto históriu a v zásade ju odkrýva nanovo. Hovoríš o warholovskej religiozite vštiepenej matkou, čo možno postrehnúť v jeho prácach vzniknutých dávno pred atentátom na jeho život.**

Súhlasí! O tom, aká dôležitá bola religiozita vo Warholovom živote, svedčí hoci fakt, že na jeho pohrebe sa modlilo po rusínsky a anglicky. Po celý život sa k nemu matka prihovárala výlučne po rusínsky. A práve Julia v synovi vypestovala hlbokú religiozitu – rozprávala mu napríklad životy svätých a malý Andy hltal tieto príbehy skôr, než ich zamenil za biografie hviezd a celebrít. Poznáš malé, ochranné obrázky rozdávané v kostoloch a cerkvách? Kolekcionovala ich a Warhol neskôr pretvoril toto gesto v umení. Odkiaľ sa vzali jeho slávne multiplikácie? Práve z rituálu opakovania, z ikon, ktoré poznal z domu. Matka mu rozprávala aj o svojej dedine Mikovej ležiacej na Slovensku, o kravách, ktoré si zapamätala, o vôni hôr v sade. Veď toto všetko Warhol neskôr vpletal do umenia. Zachovalo sa rozprávanie Warholovho asistenta, ktorý mu mal predstaviť nápad na využitie motívu kráv, a znudený Andy s tým súhlasil, hoci sám predtým spomínal prácu s nimi, čo hodno ešte overiť v biografii. Práve z tohto impulzu vznikli slávne portréty kráv. Napriek tomu, čo je obzvlášť zarážajúce, žiadna doterajšia výstava nečítala jeho tvorbu v tomto lemkovskom/rusínskom kontexte, hoci je prítomný v zdrojoch a otvára úplne novú interpretačnú perspektívu.

Takže na výstave „Formy prítomnosti“ stretávame prítomnosti, ktoré vôbec nečakáme. A aký je dnes najväčší sen Michała Szymka – Lemka?**

Snivám o tom, aby sme my, Lemkovia, boli. Jednoducho boli.



Michał Szymko  je historik umenia, ukrajinista, doktor humanitných vied. Lemko. Kurátor výstavy „Formy prítomnosti. Umenie Lemkov/Rusínov Karpackých“.
Štátne etnografické múzeum vo Varšave, od 17.01.2026.

zdroj:
https://www.elle.pl/kultura/moja-lemkowyna-michal-szymko-o-wystawie-formy-obecnosci-wywiad/

foto: Szymko Michal, Instagram 



*********

Moja Łemkowyna. Michał Szymko o wystawie „Formy obecności” [WYWIAD]

Zwielokrotnienia na obrazach Warhola to wpływ jego głęboko religijnej matki i rozdawanych przez nią świętych obrazków. Kilka z prac mistrza obok ikon Nowosielskiego czy sztuki Fedaka zawiśnie na fascynującej wystawie poświęconej Łemkom/Rusinom Karpackim, którym kurator Michał Szymko przywraca pamięć.

Maja Chitro

MAJA CHITRO: Skąd jesteś? Warhol w swojej słynnej wypowiedzi twierdził, że pochodzi znikąd.

MICHAŁ SZYMKO: Ja też jestem z tego „nikąd”. Określam tak wioskę na pograniczu polsko-łemkowsko-słowackim. Dla ciebie to Łemkowszczyzna, region w Polsce. Dla mnie Lemkowyna – moja ojczyzna. Stąd pomysł na wystawę „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”. A zaczęło się od form milczenia. Szymborska pisała: „Ktoś tutaj był i był, i nagle zniknął i uporczywie go nie ma”. Jako badacz, wykładowca akademicki nie mogę się na to godzić. Więc ekspozycja staje się manifestem przywracania Łemkom głosu. Jako Łemkowie, Rusini Karpaccy, mieszkamy w obrębie terytorium Polski, Słowacji, Serbii, Chorwacji, Rumunii, Czech, Ukrainy, USA, Kanady, Argentyny, Węgier. Nasza sztuka jest więc częścią dziedzictwa tych państw, lecz w muzeach nie widuję kontekstu łemkowskiego. Oto forma milczenia.

Wykluczenie kultury łemkowskiej w polskiej świadomości jest znaczące. Wciąż za mało mówi się o akcji Wisła, do której doszło w 1947 roku, choć to jedna z najczarniejszych kart w naszej historii. Siłą na ziemie zachodnie i północne przesiedlono 140 tysięcy Łemków.

Zdaję sobie sprawę z kontrowersyjności tego stwierdzenia, ale uważam, że była to czystka etniczna. Przerwano transmisję naszej bytności i tożsamości. Oderwano nas od naszej ojczyzny. W języku łemkowskim istnieje pojęcie „na czużyni” – na obczyźnie, jak nazywa się te ziemie. Początkowo władza zachęcała Łemków do wyjazdu do ZSRR. Ci, którzy pozostali, dostali symboliczną godzinę, by spakować cały dobytek i przygotować się na wygnanie. Myślę tu szczególnie o moich pradziadkach, których deportowano, oraz o cioci Kapłończykowej, doskonale pamiętającej tamte czasy. Opowiadała mi wielokrotnie, że na wygnaniu jej matkę napadli Polacy – pobili ją i próbowali wyrwać język tylko dlatego, że mówiła do córki po łemkowsku. Finalnie udało jej się wrócić do Zyndranowej, lecz dom musiała odkupić od pani Bolkowej, która go sobie przywłaszczyła. Wielu Łemków przeżyło całe życie w strachu. Zresztą jeżdżę z tatą po łemkowskich wioskach i spisuję te historie po to, by formy milczenia wreszcie przepadły. Mam świadomość, że te historie są jak łączy się żar. Jeśli nie podtrzymamy ich, zgasną na zawsze, a bez tych głosów nie będziemy w stanie zrozumieć, kim naprawdę jesteśmy.

A gdy zaczynasz mówić o sztuce łemkowskiej, często słyszysz pewnie, że to folklor. Błędne myślenie?

Błędne. Tym bardziej, że na wystawie zobaczymy prace m.in. Andy’ego Warhola, Epifaniusza Drowniaka, czyli Nikifora, czy Jerzego Nowosielskiego zestawione w nieoczywistym kontekście, wśród twórców, których historia próbowała wymazać, takich jak choćby Mykołaj Fedak. Jego obrazy odkryłem przypadkiem w łemkowskiej wsi Olchowiec, w chyży pana Kiełbasińskiego. Byłem u niego w odwiedzinach. A obok szafy leżał obraz podpisany cyrylicą: „M. Fedak”. Kim był ten Łemko? To pytanie długo nie dawało mi spokoju. Z czasem dotarłem do strzępów jego losów: najbliższych Fedaka upchnięto podczas wywózek w pociągu do Chersonia i wszelki ślad po nich zaginął. Do Olchowca przychodziły potem tylko pojedyncze kartki świąteczne z Kiszyniowa, jedyny znak, że Mykołaj żyje. Zacząłem więc pisać do lokalnych instytucji kultury, krok po kroku składając tę historię jak rozbite naczynie. Po miesiącu przyszła odpowiedź: „Mykołaj zmarł w sierpniu 2024 roku, ale wciąż żyje jego żona Rita”. Poleciałem więc do niej. Spędziliśmy trzy dni w ich mieszkaniu. Kilkukrotnie podkreślała, że mąż do końca wierzył, że Łemkowie kiedyś jeszcze sobie o nim przypomną. I właśnie dlatego nazywanie tej sztuki folklorem jest nie tylko błędem, lecz także powtórzeniem przemocy milczenia, na którą się nie godzę.

Jak znaleźć w takim razie wspólny pierwiastek dla tak odrębnych artystów, jak Warhol czy Fedak, żeby opowieść o nich płynęła wartko?

Wystawa jest podzielona na trzy części, a pierwszą z nich poświęciliśmy pamięci. Pojawia się tu m.in. portret Aleksandra Duchnowycza, naszego budziciela narodowego, który wypowiedział słynne: „Rusinem byłem, jestem i będę”. Narracja prowadzi od historii takich twórców, jak Mykołaj Fedak czy Dawid Zdobylak, aż po przedmioty z kolekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego – rzeczy, które kiedyś należały do konkretnych ludzi. Weźmy choćby kierpce: nie wiemy, kto w nich chodził po Łemkowynie, jakie były losy tej osoby, co zapamiętała, a czego nie zdradziła nikomu opowiedzieć....

W popkulturze wiedzę o tradycyjnych strojach łemkowskich w projektach popularyzuje m.in. Zofia Chylak.

I na szczęście coraz więcej tych nazwisk wybrzmiewa – o swoim łemkowskim pochodzeniu mówią Zosia, Igor Herbut, Misia Furtak czy Dorota Nieznalska, której praca zresztą pojawi się również na wystawie. To mocny głos, sygnał informujący o tym, że my jesteśmy. Istniejemy.

Pamięć to część pierwsza. Jaka jest druga?

Przenosi nas w Karpaty, w krajobraz gór i doświadczenie natury. Na pierwszy rzut oka to przestrzeń kojąca, dająca wytchnienie. Ale pod spodem pulsuje opowieść o utracie i tęsknocie. To tutaj po raz pierwszy spotyka się Nowosielski z XVII-wieczną ikoną sądu ostatecznego ze zbiorów muzeum w Świdniku w Słowacji, którą zestawiono z ikonami pisanymi współcześnie przez Mirosława Trochanowskiego. Co istotne dla mnie, jako kuratora, historyka sztuki i łemkowskiego badacza wewnętrznego ogromne znaczenie ma fakt, że ta wystawa powstaje właśnie w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Placówka ma świadomość obowiązku krytycznej refleksji nad tym, jak przez lata pokazywano mniejszości etniczne. Co więcej, nie boi się stawiania pytań o wykluczenie, asymilację i mechanizmy przemocy – przywraca jednocześnie obecność tym, których historię próbowano wymazać. Misją muzeum jest pokazywanie kultury mniejszości jako zjawiska dynamicznego, żywego i globalnego, dalekiego od stereotypów sztuki ludowej. „Formy obecności” mają uświadomić, że etnografia to nie tylko przeszłość, lecz także współczesność i przyszłość.

Przechodzimy więc do sali trzeciej...

Którą zdecydowałem się nazwać Transpop – to przestrzeń, gdzie zderzam popkulturę z tradycją. Wisi tu praca Warhola „Marilyn Monroe”, jest też 36-krotnie powielona postać Mikołaja z ikony XVII-wiecznej ikony św. Mikołaja z Muzeum Regionalnego w Sanoku. Chcę pokazać, jak radykalnie zmienia się funkcja ikonicznego przedstawienia: ikona przeszłości i ikona nowoczesności, skonfrontowane z sobą w jednym miejscu.

Nieczęsto w kulturze masowej wspomina się o Warholu w kontekście jego rusińskich korzeni.

No właśnie, a przecież silny wpływ miała na niego i jego sztukę matka Julia Warhola. To ona wymyśliła słynną warholowską czcionkę. W ten sposób pisała na co dzień, nauczyła go tego jeszcze w austro-węgierskiej szkole, do której uczęszczała. Miała więc niezaprzeczalny wpływ, choć pośredni, na historię sztuki amerykańskiej. Zbyt łatwo przychodzi nam zapominanie o korzeniach Andy’ego, jego głębokiej wierze...

Stąd to słynne zdjęcie artysty z papieżem Janem Pawłem II zrobione w kwietniu 1980 roku na Placu św. Piotra w Rzymie. Wielu publicystów z najbardziej opiniotwórczych magazynów na świecie komentowało to spotkanie jako wynik nawrócenia Warhola po uniknięciu śmierci z rąk Valerie Solanas, autorki skrajnego, feministycznego manifestu „SCUM”, rozgoryczonej brakiem artystycznego wsparcia. Był 1968 rok i po tym incydencie Warhol nigdy już nie osiągnął zadowalającej formy zdrowotnej. Ale Twoja opowieść poszerza tę historię i w zasadzie odkrywa ją na nowo. Mówisz o warholowskiej religijności wpojonej przez matkę, co można dostrzec w jego pracach powstałych na długo przed zamachem na jego życie.

Zgadza się! O tym, jak ważna była religia w życiu Warhola świadczy choćby fakt, że na jego pogrzebie modlono się po rusińsku i angielsku. Przez całe życie matka zwracała się do niego wyłącznie po rusińsku. I to właśnie Julia zaszczepiła w synu głęboką religijność – opowiadała mu choćby żywoty świętych, a mały Andy chłonął te historie, zanim zamienił je na biografie gwiazd i celebrytów. Kojarzysz małe, ochronne obrazki rozdawane w kościołach i cerkwiach? Kolekcjonowała je, a Warhol później przetworzył ten gest w sztuce. Skąd wzięły się jego słynne multiplikacje? Właśnie z rytuału powtarzania, z ikon, które znał z domu. Matka opowiadała mu też o swojej wsi Mikovej położonej w Słowacji, o krowach, które zapamiętała, o zapachu gór w sadzie. Przecież to wszystko Warhol później wplatał w sztukę. Zachowało się podanie asystenta Warhola, który miał przedstawić mu pomysł na wykorzystanie motywu krów, a znudzony Andy się na to zgodził, choć sam wcześniej wspominał o pracy z nimi, co warto jeszcze zweryfikować w biografii. Właśnie z tego impulsu powstały słynne portrety krów. Mimo to, co szczególnie uderzające, żadna dotąd wystawa nie odczytywała jego twórczości w tym łemkowskim/rusińskim kontekście, choć jest on obecny w źródłach i otwiera zupełnie nową perspektywę interpretacyjną.

Więc w wystawie „Formy obecności” spotykamy obecności, których zupełnie się nie spodziewamy. A jakie jest dziś największe marzenie Michała Szymki – Łemka?

Marzę o tym, żebyśmy my, Łemkowie byli. Po prostu byli.

Michał Szymko to historyk sztuki, ukrainista, doktor nauk humanistycznych. Łemko. Kurator wystawy „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”. Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, od 17.01.2026.

źrodlo:
https://www.elle.pl/kultura/moja-lemkowyna-michal-szymko-o-wystawie-formy-obecnosci-wywiad/

foto: Szymko Michal, Instagram