O Zapaďi, ďakajuči  kotromu s’me

Keď 27-ho juna 1989-ho roku avstrijskŷj minister zahraničnŷch dil Alois Mok i joho maďar’skŷj kolega Ďula Horn simbolično perestryhly Želiznŷj zanaves, kotrŷj dovhdŷ des’atkŷ rokiv rozdiľovav komunističnŷj vŷchod i svobodnŷj zapad Evropŷ, može nychto ne podumav na to, že s’a okrim odkrŷvaňa hranic’ odkrŷvať i puť pro cilosvitovŷj rusyňskŷj ruch.

Pravda, v Poľšči už v tim časi isnovalo Stovaryšŷňa Lemkiv, dokinc’a tam už bŷlo po peršŷch „polosvobodnŷch“ vŷborach. Rusynŷ s’a v tim časi vže začaly organizovaty i na Pidkarpaťu, choc’ toto išči vece jak dva rokŷ nachodylo s’a v skladi Soviťskoj Ukrajinŷ. Čechoslovakija v tim samim časi išči spala. Choc’ Praha začala bŷty povna opuščenŷch avt vŷchodnŷch Nimciv, kotrŷ vtikaly na ambasadu zapadnoho Nimec’ka, žebŷ s’a čerez ňu distaly na Zapad. Čas Rusyniv i jich organizovaňa u vtohdŷšnij Čechoslovakiji pryšov až v novembri, koly v Prazi začala Baršanova revolucija. V dalšŷch deržavach tak samo postupno prychodylo ku padu komunističnoho režimu i vozrodžiňu Rusyniv.

Nit, ne budu do detajliv opysovaty vŷnyk rusyňskoho ruchu v okremŷch evropskŷch deržavach, no treba pidkreslyty fakt. Ne bŷty kinc’a komunizma v evropskŷch deržavach i kinc’a Želiznoho zanavesu, proty čoho ne ozvav s’a vtohdŷ any Mychail Gorbačov, choc’ išči vse isnovav Soviťskŷj sojuz, barz ťažko bŷ dišlo do toho, žebŷ uže v marci 1991-ho roku mohly s’a Rusynŷ po 40-och rokach svoho neisnovaňa strityty v Medžilabirc’ach na 1-im Svitovim kongresi Rusyniv. To bŷv začatok cilosvitovoho rusyňskoho vozrodnoho ruchu, kotrŷj vstanovyv sobi principialnŷ cili, punktŷ, z kotrŷch vŷchodyme dodnes’, i vďaka kotrŷm s’a rozvyvame i s’me.

Čom toto dnes’ tak potribne povtor’aty? Po 30-och rokach svobodŷ, nelem toj hraždaňskoj, ale i svobodŷ narodnoj pro Rusyniv, s’me svidkamy toho, že s’a spochŷbňujuť vartosty Zapadu i Zapad obšče, že v Evropi s’a začinajuť holosyty riznŷ ultrapravic’ovŷ, no i ultralivic’ovŷ, nacionalističnŷ partiji i ruchŷ, kotrŷ bŷ s’a chotily distaty ku vlasťam i „zrobyty por’adok“. Mnohŷ vyďať alternativu v tisnišij spivpraci z Rosijov, bo Zapad je pro nych zlŷj, liberalnŷj, zopsutŷj.

Zakrŷvaty sobi oči pered chŷbamy, kotrŷ Zapad zrobyv, ne je puť. No tak samo ne je puť glorifikacija avtoritativnŷch režimiv, kotrŷ s’a krŷjuť pid slova o ochoroni „tradičnŷch vartostej, rodynŷ, christianstva,“ itd. Zakrŷvaty oči sobi ne treba any pered tŷm, že istorija ne je na kinc’u, ne vŷhrav definitivno Zapad boroťbu „medži dobrom i zlom,“ jak sobi to chtos’ dumav po roci 1989. Tota boroťba je bezkončena, čer’ajuť s’a lem ľudy i narodŷ, kotrŷ toto zmahaňa veduť.

No z rusyňskoho pohľadu majeme dosta hluboku skušenosť i ranŷ, žebŷ s’me na to, de naležaty, lem tak mohly zabŷty po 30-och rokach. „Іntegracija“ našŷch deržav z Moskvov značila pro naš narod neisnovaňa, vŷseliňa, optaciji, ukrajinizaciju. Hlubokŷ ranŷ, kotrŷ ličime dodnes’. Až namahŷ našŷch deržav integrovaty s’a na Zapad po 1989-im roci značily svobodu nelem hraždaňsku, ale i dotrymovaňa ľuďskŷch prav, prav narodnostej, svobodu pro naš narod, kotrŷj bŷv postupno v deržavach znova vŷznanŷj, i kotrŷj s’a vďaka tomu može dalše rozvyvaty. Všŷtko, što s’me za ostatnich 30 rokiv dos’ahly, vkľučno toho, što nam može ne vŷšlo tak jak s’me chotily, s’me mohly lem vďaka tomu, že s’a našŷ deržavŷ vernuly do Evropŷ, že i mŷ s’a vernuly na Zapad, de s’me vse naležaly.

Je lem jedyna deržava, kotra od svoho vŷnyknuťa robyla cilŷj čas krok ku evropskij integraciji, žebŷ takoj potim zrobyla dva krokŷ blyzše ku Moskvi i rezultat je takŷj, že je to jedyna deržava, v kotrij ne s’me vŷznanŷ na ciloderžavnij urovny. Ne dumam, že bŷ to bŷlo inšak v dalšŷch deržavach, kebŷ jednako robyly podobnŷ kozac’kŷ tanečnŷ krokŷ medži Zapadom i Moskvov.

Alois Mok i Ďula Horn pered 30-ma rokamy simbolično perestryhly Želiznŷj zanaves i tŷm s’a odkrŷly nelem hranici, ale i naša puť do voskresiňa, do cilosvitovoho vozrodnoho ruchu, kotrŷj spivracuje medži okremŷma deržavamy, v kotrŷch žŷjuť Rusynŷ. Rusyňskŷj ruch po rokach kliničnoj smerty mih ožŷty vďaka tomu, že našŷ deržavŷ pryholosyly s’a ku evropskŷm vartosťam, že chotily vernuty do Evropŷ, staty časťov svobodnoho Zapadu. Spochŷbňovaňa Evropŷ i Zapadu obšče z rusyňskoho boku, je spochŷbňovaňom našoho voskresiňa, spochŷbňovaňom toho, na čim s’me mohly rosnuty, z čoho žŷjeme.

Dnes’ je omnoho potribniše jak buďkoly peredtŷm zistaty na tŷch vartosťach, zistaty Zapadom, kotrŷj je garancijov našoj svobodŷ. Jak raz vin bŷv grancijov našoj svobodŷ už po 1-ij svitovij vojni. Toto bŷ sobi maly usvidomyty i delegatŷ 15-ho svitovoho kongresu Rusyniv, podľa toho bŷ maly vŷbraty sobi svoju Svitovu radu, svoho predsedu. Buďjakŷm spochŷbňovaňom našoho evropskoho, prozapadnoho napr’amu, spochŷbňujeme samŷch sebe. Vir’u, že nam to ne hrozyť.

PETRO MEDVIĎ
Staťa bŷla napysana jak komentar’ „Vstupna kontroľa“ lemkivskoho radija lem.fm. 

Žridlo fotografiji:.
Bildrechte: dpa