Vmer Іvan Tur’anyc’a (*16.01.1943 - †9.4.2023) 

Profesor, politik i rusyňskŷj aktivista

Jak informovala Užhoroďska nacionalna univerzita, 9-ho apriľa 2023-ho roku perestalo bŷty serdce našoho včenoho, doktora biologičnŷch nauk, profesora, slavnoho vedučoho Katedrŷ biochemiji i farmakologiji Užhoroďskoj deržavnoj univerzitŷ – Іvana Tur’anyci.

Іvan Tur’anyc’a bŷv aktivnŷj i v rusyňskim rusi po 1989-im roci, bŷv členom Svitovoj radŷ Rusyniv i ponad des’ať rokiv bŷv holovov Obščestva karpaťskŷch Rusyniv. Mav 80 rokiv.

Rusyňskŷj včenŷj
Narodyv s’a Іvan Tur’anyc’a 16-ho januara 1943-ho roku v rodyni učiteliv rusyňskŷch škol v seli Mykulivci. Vtohdŷ Pidkarpaťa bŷlo teritorijov okupovanov Maďar’skom. U 1959-im roci pišov študovaty na Čerkas’ku univerzitu, na Pryrodoznavču fakultu, jaku uspišno zakinčiv u 1964-im roci za špecializacijov biologija – chemija.

Po študijach učiteľovav na serednich školach Zakarpaťskoj oblasty. U 1968-im roci po konkurzi zdobŷv posadu naukovoho spivrobitnyka Katedrŷ biochemiji i farmakologiji Medycyňskoj fakultŷ Užhoroďskoj deržavnoj univerztŷ. O try rokŷ pizniše uspišno oboronyv kandidaťsku dizertaciju.

Za dos’ahneňa v nauci u 1976-im roci bŷv udostojenŷj zvaňom staršoho naukovoho spivrobitnyka, vŷkladav biochemiju študentam Medycyňskoj i Biologičnoj fakultŷ. Od 1987-ho roku bŷv docentom. O rik pizniše oboronyv doktor’sku dizertaciju na Katedri biochemiji Medycyňskoj fakultŷ na Univerziti družbŷ narodiv imeny Patrisa Lumubŷ v Moskvi. Od roku 1990 bŷv profesorom.

Od 1989-ho do 2000-ho roku zanymav posadu vedučoho Katedrŷ biochemiji i farmakologiji Medycyňskoj fakultŷ Užhoroďskoj deržavnoj univerzitŷ. Počas svoho dijaňa prypravyv 11 kandidativ nauk u 4-och doktoriv nauk.

Od 2000-ho do 2018-ho roku učiv na Slovac’kij poľnohospodar’skij univerziti v Nitri, de pid joho vedžiňom bŷly oboronenŷ štyry dizertaciji na stupeň doktora filozofiji, i opublikovanŷch bŷlo ponad 40 naukovŷch robot.

Za rezultatamy naukovoj robotŷ Іvan Tur’anyc’a maje prypysanŷch ponad 400 naukovŷch publikacij i 25 patentiv.

Іvan Tur’anyc’a bŷv zapysanŷj do knyhŷ Najpopularnišŷ ľudy Ukrajinŷ, a joho popularnosť rosla i za hranic’amy, i tak joho meno zapysane bŷlo i do knyhŷ najznamišŷch ľudej planetŷ. U 2004-im roci Svitovŷj naukovŷj komitet u Kembridži nahorodyv do Diplomom Slavŷ za vŷdatnŷ dos’ahneňa v biochemiji.

Politik i rusyňskŷj aktivista
V postsoviťskim periodi Іvan Tur’anyc’a odkrŷto vŷstupav za avtonomiju Pidkarpaťskoj Rusy (Zakarpaťskoj oblasty Ukrajinŷ) v ramkach Ukrajinŷ, što bŷv i rezultat referenduma z 1991-ho roku, i za oficialne vŷznaňa Rusyniv jak okremoho naroda. Svoji pohľadŷ propagovav počas navščiv u riznŷch evropskŷch krajinach.

V rokach 1994 až 1998 bŷv deputatom Zakarpaťskoj oblastnoj radŷ. Holovov Obščestva karpaťskŷch Rusyniv bŷv od 1992-ho do 2004-ho roku. Počas toho periodu, v rokach 1993 až 2001, bŷv i členom Svitovoj radŷ Rusyniv za Ukrajinu.

Іvan Tur’anyc’a zaklykav do kodifikaciji rusyňskoho jazŷka na Pidkarpaťu, sam je avtorom zbirkŷ rusyňskoj poeziji, kotra vŷšla pid nazvov Rudna zemle pudkarpats’ka u 1999-im roci. Vičnaja pamjať!

Petro Medviď 

žridlo:
https://www.lem.fm/vmer-ivan-turyanitsya-profesor-politik-i-rusinskyj-aktivista/