Výstava „Formy prítomnosti. Umenie Lemkov / Karpatských Rusínov“ ukazuje tvorbu vzdorujúcu zabudnutiu

Karolina Rychter





Záležalo mi na tom, aby som ukázal nielen rôzne podoby lemkovského umenia, ale aj jeho kontinuitu. Napriek pokusom o vymazanie z oficiálneho diskurzu nikdy neprestalo existovať – zdôrazňuje Dr. Michał Szymko, kurátor výstavy „Formy prítomnosti. Umenie Lemkov / Karpatských Rusínov“, ktorú do 30. júna možno vidieť v Štátnom etnografickom múzeu vo Varšave.
 

orginál textu - po poľsky: TU

Karolina Rychter: Výstava „Formy prítomnosti. Umenie Lemkov/ Karpatských Rusínov" “, ktorej si kurátorom, sa len pred chvíľou otvorila a už vzbudzuje obrovský záujem. Očakával si takýto ohlas?

Michał Szymko: Teším sa, že sa rozprávame až teraz – po vernisáži a prvých komentovaných prehliadkach –, pretože až teraz začínam chápať, čo sa vlastne deje. Stále mám však pocit, že snívam. Na túto výstavu som sa pripravoval takmer desať rokov. Cesta k nej nebola jednoduchá. Mnohé dvere zostávali zatvorené, klopal som a hľadal. Zároveň som počas tohto obdobia objavoval pre mňa dovtedy neznámych rusínskych umelcov a umelkyne a veľmi veľa som sa dozvedel aj o sebe a o svojej lemkovskej identite.

Bola táto identita vo vašom domove silne prítomná?

Moji prastarí rodičia žili pokojne v Zyndranovej, až kým neprišla deportácia v rámci Akcie Visla. Našťastie sa im podarilo vrátiť do rodnej obce, vďaka čomu som mohol vyrastať na Lemkovine, obklopený horami a lesmi. Pre moju prababičku bol lemkovský jazyk materinský; poľština sa jej skôr len „pritrafila“, napríklad pri sledovaní seriálu Bohatí a pekní. Moja babička aj otec lemkovsky vedeli, no ja už nie. Učiť sa jazyk začínam až teraz. Už niekoľko rokov cestujeme s otcom po lemkovských dedinách. Sprevádza ho pritom silný pocit zodpovednosti – chce mi všetko vyrozprávať a ukázať. Podobnú zodpovednosť vnímam aj u Lemkov, ktorých cestou stretávam. Delia sa so mnou o svoje príbehy a ja ich nahrávam. Aj dnes, po prehliadkach výstavy, za mnou chodia ľudia a rozprávajú mi o osudoch svojich rodín. Sú to nesmierne dojímavé momenty, ktoré vo mne prehlbujú presvedčenie, aké dôležité je udržiavať pamäť živú.

Kedy si sa rozhodol venovať lemkovskému umeniu aj na vedeckej úrovni?

Bolo to v Múzeu lemkovskej kultúry v Zyndranovej. Pri pohľade na portrét Lemkyne od Teodora Kuziaka som sa zrazu rozplakal. Netušil som, odkiaľ sa tie emócie berú a prečo sú také silné. V tej chvíli som však pochopil, že chcem skúmať lemkovské umenie. Počas štúdií som pociťoval istý vnútorný rozpor – učil som sa o talianskom či francúzskom umení, no zároveň som vedel tak málo o tom, čo mi bolo najbližšie, čo súviselo s mojím domovom. Počas prípravy doktorátu som začal posielať otázky poľským kultúrnym inštitúciám, či majú vo svojich zbierkach lemkovské umenie. Niekedy som vďaka drobnej, náhodnej zmienke odhalil lemkovské korene konkrétneho tvorcu. To mi umožnilo vypátrať ho, alebo ak už nežil, kontaktovať jeho rodinu a spoznať jeho históriu. Tak to bolo aj v prípade Rity, manželky Mykołaja Fedaka, ktorú som navštívil v Moldavsku. Nielenže mi porozprávala o jeho živote, ale darovala mi aj štyri jeho diela. Mimochodom, Rita čoskoro príde do Varšavy.
Výstava prichádza v čase, keď ako Lemko a historik umenia už hovorím vlastným, sebavedomým hlasom. Pri práci na nej som spoznal mnoho výnimočných ľudí, ktorí sa teraz stretávajú v tomto spoločnom priestore. Mimoriadne ma teší, že výstava sa koná práve v Štátnom etnografickom múzeu vo Varšave – inštitúcii, ktorá sa kriticky zamýšľa nad tým, ako boli v minulosti reprezentované menšiny.

Expozícia zhromažďuje práce až 56 umelcov – nie len z Poľska, ale aj zo Slovenska, z Maďarska, Srbska, Ukrajiny či zo Spojených štátov.

„Formy prítomnosti“ nie sú prvou výstavou lemkovského umenia v Poľsku, ale s istotou prvou, ktorá spája až toľko kontextov. Nie len zahŕňa širokú geografickú oblasť, ale tiež ukazuje, že kultúra Lemkov, nazývaných tiež  karpatskými Rusínmi, existovala a existuje napriek pokusom o jej vymazávanie. Prezentujeme artefakty z lemkovských chyží, diela tvorcov ľudových a naivných, ale aj napríklad obrazy predstaviteľov zakarpatskej školy maliarstva, videoesej mladého umelca Darjana Hardiho či napokon práce takých slávnych umelcov ako Epifaniusz Drowniak, čiže Nikifor, Jerzy Nowosielski či Andy Warhol. Záležalo mi na tom, aby som ukázal nie len rôzne podoby lemkovského umenia, ale tiež jeho kontinuitu. Preto výstava podčiarkuje centrálny význam, aký v ňom prináleží ikone. Možno na nej uvidieť tak obraz Posledného súdu zo XVI. storočia, ktorú sa nám podarilo priviezť zo Slovenska, ako aj práce súčasného ikonopisca, Mirosława Trochanowského. A preto tiež v tretej sále, nazvanej „Transpop“, som sa odvážil inštalovať slávnu „Marilyn Monroe“ A. Warhola s vyobrazením Svätého Mikuláša zo 17.storočia – ikonu súčasnosti s ikonou tradície a minulosti.

Andy Warhol je azda najviac známy umelec s lemkovskými koreňmi. Do akej miery si bol on sám toho vedomý? Hovoril niekedy na tému svojej rusínskosti?

V kontexte výstavy Warholovské „I’m from nowhere - Som odnikiaľ“ zaznieva špeciálne silno. Andy mal určite vedomosť toho, kým nie je. Z jeho denníkov možno vyčítať napríklad, že sa nenechal presvedčiť lekárom, ktorý sa mu snažil nahovoriť poľský pôvod. Warhol nehovoril priamo o svojej rusínskosti, ale ona ho obklopovala, žil uprostred nej, predovšetkým zásluhou svojej matky, Julie. Na výstave ukazujeme o. i. jeho prácu z cyklu „Kozmické ovocie“. Nadväzuje ona na zvyky v jeho rodinnom dome, kde každú nedeľu Julia Warhol vykladala na stôl ovocie a hovorila o svojom dávnom živote v Mikovej na Slovensku. Často tiež brávala malého Andyho do cerkvi a rozprávala mu o životoch svätých. Vieme tiež, že už v New Yorku Warhol na obchodných schôdzkach odovzdával klientom Juliou dekorované kraslice (písanky). Matka nepochybne mala na Andyho obrovský vplyv. Veľmi ho milovala a podporovala. Keď začal prejavovať umelecké schopnosti, kupovala mu materiály, a dokonca mu prepustila svoju izbu, aby mal lepšie podmienky pre prácu. Neskôr sa presťahovala z Pittsburghu do New Yorku, aby s ním bývala, lebo videla, že zanedbáva chod domácnosti. Toto rozhodnutie malo význam nie len biografický, ale aj umelecký. Julia Warhol bola totiž osobou hlboko ponorenou vo vizuálnej kultúre stredno-východnej Európy. Nadobudla vzdelanie v reáliách rakúsko-uhorskej monarchie, kde obrovskú váhu prikladali ku kaligrafii, rytmu písma a disciplíne ručného zápisu. Učili tam písanie nie ako neutrálnu zručnosť, ale ako formu formovania charakteru a estetickej citlivosti. Písmo malo byť čitateľné, ozdobné a zároveň osobné, nesúce stopu ruky a temperamentu píšuceho. To bol práve ten typ vycibreného, mäkkého, ľahko rozochvejeného písma, ktoré si Julia zachovala počas celého života a preniesla ho so sebou do Spojených štátov. V New Yorku začala pomáhať synovi pri časti ilustrátorských zákaziek, prepisujúc texty, nadpisy a krátke frázy. Charakteristické, „nemotorné“ písmo, s ktorým je dnes spájaný Andy Warhol, vo veľkej miere vyrastá práve z jej ručného písma. To, čo neskôr bolo uznané za vedomú umeleckú stratégiu, gesto naivity či estetiku chyby, malo svoj pôvod v konkrétnej, historickej praxi písania, prenesenej z rakúsko-uhorskej školy lemkovskou ženou. V tomto zmysle typografia Warhola nie je iba elementom pop-artovej hry s masovou kultúrou, ale nositeľom rodinnej pamäti a migračnej skúsenosti. Je stopou matkinej prítomnosti, prenesením periférneho, stredoeurópskeho spôsobu myslenia o písme do samotného centra newyorskej avantgardy.

Na prehliadke po výstave si podčiarkoval, že Julia sama bola umelkyňou.

Áno, vydala dokonca knihu „Holy Cats“, podpísanú však nie vlastným menom a priezviskom, ale ako „mama Andyho Warhola“. Na našej výstave možno uvidieť jej fotografie, napísaný ňou sviatočný list, a tiež osobitnú koláž, v ktorej zostavila obraz Matky Božej s fotografiou svojho muža, Andrija. Veľmi mi záležalo na tom, aby som zdôraznil jej prítomnosť a ukázal, ako silno na Andyho vplývali rozprávania o Mikovej, z ktorých pramenili jej spomienky a predstavivosť. Napokon to nie je ojedinelý  prípad. Charakteristické pre lemkovské mamy v cudzine bolo práve rozprávanie. Cítili ony špeciálnu zodpovednosť za to, aby pamäť pretrvala, aby história, miesta a skúsenosti neboli prerušené spolu s migráciou. To ony sa stávali nositeľkami kontinuity, odovzdávajúc ju ďalším generáciám slovom, gestom a obrazom.

Často to bola spomienky na ťažké a traumatické udalosti

Vidieť ich v prácach lemkovských umelkýň a umelcov. Je to vo veľkej miere umenie „po katastrofe“, vyrastajúce zo skúseností 20. storočia, takých ako internačný tábor v Talerhofe, akcia „Visla“ či nútené procesy asimilácie. V štvrtej sále, nachádzajúcej sa na poschodí a cielene vyčlenenej, som umiestnil prácu Doroty Nieznalskej „Násilie a pamäť. Výskum SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamiatke mojej Rodiny a tých, ktorí v r. 1947 zakúsili nútené vysídlenia počas »Akcie Visla«)“. Jej prítomnosť má špeciálny význam. Znepokojujúco, ba až šokujúco ukazuje, aké nebezpečné môžu byť nacionalistické hnutia, ale zároveň mení perspektívu, z ktorej vnímame celú výstavu. Prinúti nás ju vnímať inak, pozorne a s väčším napätím. Zrazu si všimneme, že téma utrpenia a straty je prítomná aj v druhej časti výstavy, ktorej leitmotívom je príroda a krásne krajiny Karpát. To, čo sa zdá idylické, je v skutočnosti poznačené spomienkami na extrémne zážitky, ktoré nemiznú, ale sa vracajú v obrazoch, gestách a formách.

A pre koho je predovšetkým táto výstava?

To je veľmi ťažká otázka. Sám som si ju mnohokrát kládol, pri príprave výstavy. Z jednej strany som ju chcel ukázať nám – Lemkom/ karpatským Rusínom – aby mladá generácia získala pocit reprezentácie v múzejnom priestore. Chcel som tiež vyvolať diskusiou medzi výskumníkmi a spoločne s nimi zamyslieť sa nad tým, prečo je umenie etnických menšín v inštitucionálnych kruhoch tak málo zastúpené; prečo bola lemkovská identita vymazaná, ako v prípade Nikifora, ktorý bol na výstavách často opisovaný ako poľský naivný maliar. Nakoniec, táto výstava je určená širokej verejnosti, ktorá je pozvaná spoznať lemkovskú kultúru a ukazuje, že Poľsko nikdy nebolo monoetnické. Preto som tak rád, že výstava Formy prítomnosti vzbudila taký veľký záujem. Úprimne dúfam, že výstava zviditeľni našu komunitu a spoločenstvo.

zdroj:
https://www.vogue.pl/a/wystawa-formy-obecnosci-sztuka-lemkow-rusinow-karpackich-w-muzeum-etnograficznym-w-warszawie

foto: Michał Szymko, kurátor výstavy a Agnieszka Kleszcz, koordinátorka projektu,
autor: P. Walczak

preklad: jLai

**********

Wystawa „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich” pokazuje twórczość niepodatną na wymazywanie

Karolina Rychter

Zależało mi na tym, żeby pokazać nie tylko różne oblicza sztuki łemkowskiej, ale też jej ciągłość. Pomimo prób wymazania z oficjalnego dyskursu nigdy nie przestała ona istnieć – podkreśla dr Michał Szymko, kurator wystawy „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, którą do 30 czerwca można zobaczyć w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie.

Karolina Rychter: Wystawa „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”, którą kuratorujesz, dopiero się otworzyła, a już wzbudza ogromne zainteresowanie. Czy spodziewałeś się takiego odbioru?

Michał Szymko: Cieszę się, że rozmawiamy już po jej otwarciu, po wernisażu i pierwszych oprowadzaniach, bo dopiero teraz jestem w stanie zrozumieć, co się właściwie dzieje. Nadal jednak wydaje mi się, że śnię. To jest wystawa, do której przygotowywałem się niemal dziesięć lat. Droga do niej nie była łatwa. Wiele drzwi było zamkniętych, pukałem, szukałem. A jednocześnie odkrywałem przez ten czas nieznanych mi wcześniej rusińskich artystów i artystki; bardzo wiele dowiedziałem się też o sobie i o swojej łemkowskości.

Czy w twoim domu była ona silnie obecna?

Moi pradziadkowie żyli spokojnie, nikomu nie przeszkadzając, w Zyndranowej, aż do momentu deportacji w ramach akcji „Wisła”. Na szczęście udało im się wrócić do rodzinnej wioski, dzięki czemu mogłem dorastać na Łemkowynie, wśród gór i lasów. Dla mojej prababci pierwszym językiem był łemkowski; polski raczej jej się „przydarzał”, choćby podczas oglądania „Mody na sukces”. Moja babcia znała łemkowski, mój tata również, ale ja już nie. Dopiero teraz zaczynam się go uczyć. Od kilku lat z tatą jeździmy po łemkowskich wsiach. Towarzyszy mu przy tym ogromne poczucie odpowiedzialności, chce mi wszystko opowiedzieć i wszystko pokazać. Podobne poczucie odpowiedzialności odnajduję u Łemków, których wtedy spotykam. Dzielą się ze mną swoimi historiami, a ja je nagrywam. Również dziś, po moich oprowadzaniach po wystawie, ludzie podchodzą i opowiadają o losach swoich rodzin. To doświadczenie niezwykle wzruszające, a jednocześnie rodzące silne poczucie odpowiedzialności. Te historie nieustannie we mnie pracują i coraz wyraźniej uświadamiam sobie, jak ważne jest podtrzymywanie pamięci.

A kiedy postanowiłeś zająć się naukowo sztuką łemkowską?

To było w Muzeum Kultury Łemkowskiej w Zyndranowej. Patrząc na portret Łemkini autorstwa Teodora Kuziaka, nagle zacząłem płakać. Zupełnie nie wiedziałem, skąd biorą się te emocje i dlaczego są tak silne. W tamtej chwili zrozumiałem jednak, że chcę zajmować się badaniem sztuki łemkowskiej. Podczas studiów towarzyszyło mi poczucie zgrzytu. Uczyłem się o sztuce włoskiej czy francuskiej, a jednocześnie tak niewiele wiedziałem o tym, co najbliższe, o tym, co związane z moim domem. Przygotowując doktorat, zacząłem wysyłać do polskich instytucji kultury zapytania o to, czy w ich zbiorach znajduje się sztuka łemkowska. Zdarzało się też, że dzięki drobnej, przypadkowo odnalezionej wzmiance odkrywałem łemkowskie korzenie danego twórcy. To pozwalało mi do niego dotrzeć lub, jeśli już nie żył, skontaktować się z jego rodziną i poznać jego historię. Tak było choćby w przypadku Rity, żony Mykołaja Fedaka, którą odwiedziłem w Mołdawii. Nie tylko opowiedziała mi o jego życiu i twórczości, lecz także przekazała mi cztery jego prace, a niebawem przyjeżdża do Warszawy.

Wystawa odbywa się w momencie, w którym jako łemkowski badacz wewnętrzny i historyk sztuki mówię już własnym, świadomym głosem. Pracując nad nią, poznałem wiele wspaniałych osób, które teraz spotykają się w tej samej przestrzeni. Szczególnie cieszy mnie również fakt, że wystawa prezentowana jest w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, instytucji podejmującej krytyczną refleksję nad tym, w jaki sposób przez lata przedstawiano mniejszości.

Ekspozycja gromadzi prace aż 56 artystów – nie tylko z Polski, ale też m.in. ze Słowacji, z Węgier, Serbii, Ukrainy czy ze Stanów Zjednoczonych.

„Formy obecności” nie są pierwszą wystawą sztuki łemkowskiej w Polsce, ale z pewnością pierwszą, która łączy aż tyle kontekstów. Nie tylko obejmuje szeroki obszar geograficzny, ale też pokazuje, że kultura Łemków, zwanych też Rusinami Karpackimi, istniała i istnieje mimo prób jej wymazywania. Prezentujemy artefakty z łemkowskich chyży, dzieła twórców ludowych i naiwnych, ale też na przykład obrazy przedstawicieli zakarpackiej szkoły malarstwa, wideoesej młodego artysty Darjana Hardiego czy wreszcie prace takich sław jak Epifaniusz Drowniak, czyli Nikifor, Jerzy Nowosielski czy Andy Warhol. Zależało mi na tym, żeby pokazać nie tylko różne oblicza sztuki łemkowskiej, ale też jej ciągłość. Dlatego wystawa podkreśla centralne znaczenie, jakie ma w niej ikona. Można na niej zobaczyć zarówno ikonę Sądu Ostatecznego z XVI wieku, którą udało nam się sprowadzić ze Słowacji, jak i prace współczesnego ikonopisarza, Mirosława Trochanowskiego. I dlatego też w trzeciej sali, zatytułowanej „Transpop”, ośmieliłem się zestawić słynną „Marilyn Monroe” Warhola z XVII-wiecznym wizerunkiem Świętego Mikołaja – ikonę współczesności z ikoną tradycji i przeszłości.

Andy Warhol to chyba najbardziej znany artysta o łemkowskich korzeniach. Na ile był ich świadomy? Czy dużo mówił na temat swojej rusińskości?

W kontekście wystawy Warholowskie „I’m from nowhere” wybrzmiewa szczególnie silnie. Andy na pewno miał świadomość tego, kim nie jest. Z jego dzienników można wyczytać na przykład, że nie dał się przekonać lekarzowi, który próbował mu wmówić polskie pochodzenie. Warhol nie mówił bezpośrednio o swojej rusińskości, ale ona go otaczała, żył pośród niej, przede wszystkim za sprawą swojej matki, Julii. Na wystawie pokazujemy m.in. jego pracę z cyklu „Kosmiczne owoce”. Nawiązuje ona do zwyczajów w jego rodzinnym domu, gdzie w każdą niedzielę Julia Warhola wykładała na stół owoce i mówiła o swoim dawnym życiu w Mikovej na Słowacji. Często też zabierała małego Andy’ego do cerkwi i opowiadała mu o żywotach świętych. Wiemy też, że już w Nowym Jorku Warhol na spotkaniach biznesowych wręczał klientom dekorowane przez Julię pisanki. 

Matka niewątpliwie wywarła na Andy’ego ogromny wpływ. Bardzo go kochała i wspierała. Gdy zaczął przejawiać artystyczne zdolności, kupowała mu materiały, a nawet oddała mu swój pokój, żeby miał lepsze warunki do pracy. Później przeprowadziła się z Pittsburgha do Nowego Jorku, by z nim zamieszkać, bo zobaczyła, że sobie nie radzi z prowadzeniem domu. Ta decyzja miała znaczenie nie tylko biograficzne, lecz także artystyczne. Julia Warhola była bowiem osobą głęboko zanurzoną w wizualnej kulturze Europy Środkowo-Wschodniej. Odebrała edukację w realiach monarchii austro-węgierskiej, gdzie ogromną wagę przywiązywano do kaligrafii, rytmu pisma i dyscypliny ręcznego zapisu. Uczono tam pisania nie jako neutralnej umiejętności, lecz jako formy kształtowania charakteru i estetycznej wrażliwości. Pismo miało być czytelne, zdobne, a zarazem osobne, niosące ślad ręki i temperamentu piszącego. To właśnie ten typ wyrobionego, miękkiego, lekko chwiejnego pisma Julia zachowała przez całe życie i przeniosła ze sobą do Stanów Zjednoczonych. W Nowym Jorku zaczęła pomagać synowi przy części zleceń ilustratorskich, przepisując teksty, podpisy i krótkie frazy. Charakterystyczna, „nieporadna” czcionka, z którą dziś kojarzony jest Andy Warhol, w dużej mierze wyrasta właśnie z jej ręcznego pisma. To, co później zostało uznane za świadomą strategię artystyczną, gest naiwności czy estetykę błędu, miało swoje źródło w konkretnej, historycznej praktyce pisania, wyniesionej ze szkoły austro-węgierskiej przez łemkowską kobietę. W tym sensie typografia Warhola nie jest jedynie elementem popartowej gry z masową kulturą, lecz nośnikiem rodzinnej pamięci i migracyjnego doświadczenia. Jest śladem matczynej obecności, przeniesieniem peryferyjnego, środkowoeuropejskiego sposobu myślenia o piśmie do samego centrum nowojorskiej awangardy.

Na oprowadzaniu po wystawie podkreślałeś, że Julia sama była artystką.

Tak, wydała nawet książkę „Holy Cats”, podpisaną jednak nie własnym imieniem i nazwiskiem, lecz jako „matka Andy’ego Warhola”. Na naszej wystawie można zobaczyć jej fotografie, napisany przez nią świąteczny list, a także swoisty kolaż, w którym zestawiła wizerunek Matki Boskiej ze zdjęciem swojego męża, Andryja. Bardzo zależało mi na tym, by zaznaczyć jej obecność i pokazać, jak silnie na Andy’ego oddziaływały opowieści o Mikovej, z których wyrastała jej pamięć i wyobraźnia. Zresztą nie jest to przypadek odosobniony. Charakterystyczne dla łemkowskich matek na obczyźnie było właśnie opowiadanie. Czuły one szczególną odpowiedzialność za to, by pamięć przetrwała, by historie, miejsca i doświadczenia nie zostały przerwane wraz z migracją. To one stawały się nośniczkami ciągłości, przekazując ją kolejnym pokoleniom słowem, gestem i obrazem.

Często była to pamięć o trudnych, traumatycznych wydarzeniach.

Ona powraca w pracach łemkowskich artystek i artystów. Jest to w dużej mierze sztuka „po katastrofie”, wyrastająca z doświadczeń XX wieku, takich jak obóz internowania w Talerhofie, akcja „Wisła” czy przymusowe procesy asymilacyjne. W czwartej sali, znajdującej się na piętrze i celowo wyodrębnionej, umieściłem pracę Doroty Nieznalskiej „Przemoc i pamięć. Badania SRV Sektion Rassen- und Volkstumsforschung (pamięci mojej Rodziny oraz tych, którzy w 1947 r. doświadczyli przymusowych wysiedleń podczas »Akcji Wisła«)”. Jej obecność ma szczególne znaczenie. W porażający sposób pokazuje, jak niebezpieczne potrafią być ruchy nacjonalistyczne, ale jednocześnie zmienia perspektywę oglądania całej wystawy. Sprawia, że zaczynamy czytać ją inaczej, bardziej uważnie i z większym napięciem. Nagle dostrzegamy, że wątek cierpienia i utraty obecny jest także w drugiej części ekspozycji, tej, której motywem przewodnim są natura i piękne krajobrazy Karpat. To, co pozornie idylliczne, okazuje się naznaczone pamięcią doświadczeń granicznych, które nie znikają, lecz powracają w obrazach, gestach i formach.

A dla kogo przede wszystkim jest ta wystawa?
To jest bardzo trudne pytanie. Sam je sobie wielokrotnie zadawałem, przygotowując wystawę. Z jednej strony chciałem ją pokazać nam – Łemkom/Rusinom Karpackim – by młode pokolenie zyskało poczucie reprezentacji w przestrzeni muzealnej. Chciałem też postawić wyzwanie badaczom i wspólnie z nimi zastanowić się, dlaczego sztuka mniejszości etnicznych była dotąd tak słabo widoczna w obiegu instytucjonalnym; dlaczego łemkowskość była w nim wymazywana, tak jak w przypadku Nikifora, który był często na wystawach podpisywany jako polski malarz naiwny. Wreszcie, to wystawa dla szerokiego odbiorcy, która zaprasza do poznania kultury łemkowskiej i pokazuje, że Polska nigdy nie była monoetniczna. Dlatego tak mnie cieszy, że „Formy obecności” budzą tak wielkie zainteresowanie. Mam wielką nadzieję, że wystawa przywróci widzialność naszej społeczności.

źródło:
https://www.vogue.pl/a/wystawa-formy-obecnosci-sztuka-lemkow-rusinow-karpackich-w-muzeum-etnograficznym-w-warszawie

foto:
Michał Szymko kurator wystawy i Agneszka Kleszcz koordynatorka projektu, aut. P. Walczak